Της Μαρίας Χατζηχριστοδούλου
Φιλόλογος του 2ου Λυκείου Καλύμνου
Τιμούμε σήμερα την εθνική αντίσταση, το συγκλονιστικό, αντιφασιστικό, εθνικό και παλλαϊκό κίνημα που εκδηλώθηκε όταν ο ελληνικός λαός ξεσηκώθηκε σε μια πάλη ζωής ή θανάτου για να διώξει από τα Χώματα της πατρίδας του τον κατακτητή . Η Εθνική αντίσταση(1941 -44) από ιστορική άποψη μπορεί να συγκριθεί μόνο με το αθάνατο 21, ως προς το εύρος, το πάθος και το μέγεθος του Αγώνα που δόθηκε μιας και χιλιάδες αγωνιστές θυσίασαν ακόμα και τη ζωή τους για την ελευθερία και την ανεξαρτησία της πατρίδας. Ήταν ένα από τα πιο μαζικά, τα πιο μαχητικά ευρωπαϊκά αντιστασιακά κινήματα και βοήθησε σε μεγάλο βαθμό τους συμμάχους στον αγώνα τους για τη συντριβή του γερμανικού ναζισμού και την απελευθέρωση της Ευρώπης.
Αλλά τι είναι ως ιστορικό γεγονός η εθνική αντίσταση; . Αντιστασιακή θεωρείται κάθε πράξη ενάντια στον κατακτητή. Κορυφαία αντιστασιακή πράξη υπήρξε η αφαίρεση της γερμανικής σημαίας από το βράχο της Ακρόπολης και το ανέβασμα της ελληνικής από δύο φοιτητές τον Μανώλη Γλέζο και τον Λάκη Σάντα, ένα μήνα μόλις μετά την παράδοση της Αθήνας στους Γερμανούς. Αντιστασιακή ηρωική πράξη υπήρξε η άρνηση του τότε μητροπολίτη Ζακύνθου να παραδώσει στους Γερμανούς, μετά την απαίτηση τους, λίστα με τα ονόματα των Εβραίων του νησιού. Αντίσταση έκαναν οι μικροί σαλταδόροι της Θεσσαλονίκης, τα ξυπόλητα ορφανά παιδιά που έκλεβαν τα Γερμανικά καμιόνια και βοηθούσαν τους αντάρτες να διαφύγουν, αντίσταση έκανε κάθε οικογένεια που έκρυψε έστω και για λίγες μέρες έναν τραυματισμένο αγωνιστή στο σπίτι της και μοιράστηκε το λιγοστό φαγητό της μαζί με Κάποιον που πεινούσε. Η Εθνική Αντίσταση, ωστόσο, για την οποία σήμερα μιλούμε , η ιστορία με την οποία αναμετριόμαστε, είναι κάτι πάνω από κάθε μεμονωμένη ηρωική πατριωτική πράξη. Αποτελεί συνέχεια του έπους στο αλβανικό μέτωπο.
Πρόκειται, κατά ομολογία των ιστορικών, για τη δεύτερη φάση του ίδιου εθνικοαπελευθερωτικού πολέμου, η καθεμιά φάση έχει τις δικές της ιδιομορφίες . Με την υποδούλωση της χώρας μας στο φασιστικό άξονα και το φευγιό του βασιλιά και της επίσημης κυβέρνησης στο Κάιρο δημιουργήθηκε μια δύσκολη, εξαιρετικά βαριά κατάσταση για τον ελληνικό λαό. Τα αποθέματα τροφίμων και βιομηχανικών ειδών επιτάχτηκαν , κάθε εξοπλισμός αρπάχτηκε και μεταφέρθηκε στην Γερμανία, το νόμισμα υποτιμήθηκε δραματικά και η διαρπαγή του εθνικού πλούτου πήρε τέτοιες διαστάσεις όσες σε καμιά άλλη χώρα της Ευρώπης. Τα τρόφιμα εξαφανιζόταν, η μαύρη αγορά λεηλατούσε και καταλήστευε τον λαό, τα θύματα από την πείνα μέχρι μόλις το φθινόπωρο του 1941 φτάνουν περίπου τις 300.000. Συλλήψεις, φυλακίσεις, ξεθεμελίωμα ολόκληρων χωριών, κρεμάλες, εκτελέσεις, ομηρία, αυτή ήταν η νέα τάξη πραγμάτων των κατακτητών, Γερμανών, Ιταλών και Βουλγάρων. Η κατάσταση επέβαλε μια αναμφισβήτητη ιστορική ανάγκη, την αντίσταση. Αυτό το τιμητικό χρέος το επωμίστηκαν οι αντιστασιακές οργανώσεις που ήδη από το Σεπτέμβρη του 1941 ιδρύονται.
Στις 9 Σεπτεμβρίου ιδρύεται ο Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος, ΕΔΕΣ, πολιτική και στρατιωτική αντιστασιακή οργάνωση από μέλη και φίλους της παλιάς βενιζελικής παράταξης με αρχηγό τον Ναπολέοντα Ζέρβα. Δραστηριοποιήθηκε κυρίως στρατιωτικά στην περιοχή της Ηπείρου και συμμετείχε μαζί με τον ΕΛΑΣ στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου και στο Πόποβο.. Η παρουσία του ΕΔΕΣ με τα δώδεκα χιλιάδες ,περίπου, μέλη του, υπήρξε σημαντική στις περιοχές που απελευθέρωσε και στην μετέπειτα πολιτική εξέλιξη των πραγμάτων αλλά δεν απέκτησε πλατιά λαϊκή βάση κυρίως από δική του επιλογή.
Το 1942 θα ιδρυθεί η Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση, ΕΚΚΑ, υπό τον συνταγματάρχη Δημήτριο Ψαρρό, που έδρασε στην Ήπειρο και στη Στέρεα Ελλάδα με δύναμη περίπου 1.500 αγωνιστών. Ωστόσο, το αποφασιστικό Σημείο για το εθνικό αντιστασιακό κίνημα είχε ήδη καταγραφεί στις 27 Σεπτέμβρη του 41 όταν σ ´ένα ταπεινό σπίτι στον Υμηττό οι εκπρόσωποι 4 μικρών κομμάτων, Του Κομμουνιστικού κόμματος Ελλάδος, της Ένωσης Λαϊκής Δημοκρατίας, του Αγροτικού κόμματος και του Σοσιαλιστικού κόμματος υπογράφουν την ίδρυση του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου , που έμεινε στην ιστορία ως ΕΑΜ. Το ΕΑΜ μέσα στις περίπλοκες και δύσκολες συνθήκες της τριπλής κατοχής μπόρεσε να συνεγείρει την μεγάλη πλειοψηφία του ελληνικού λαού και να δημιουργήσει αυτό που πολύ δικαιολογημένα αποκαλείται έπος της Εθνικής Αντίστασης, δηλαδή μια πλατιά πατριωτική συμμαχία που συνένωσε στις γραμμές της τους εργαζόμενους, τους αγρότες, τα μεσαία στρώματα, τη νεολαία, την προοδευτική διανόηση μια μεγάλη μερίδα του κλήρου, διακεκριμένους ιεράρχες και αξιωματικούς καθώς και μια μερίδα της αστικής τάξης.
Απλώθηκε και ανδρώθηκε στις πόλεις, στις προσφυγικές συνοικίες της, και στην ύπαιθρο, στα χωριά και στα βουνά της χώρας. Μέχρι το 1944 έφτασε ν αριθμεί ενάμισι εκατομμύριο εγγεγραμμένα μέλη, ενώ η θρυλική ΕΠΟΝ, το νεανικό τμήμα του τα 600.000 μέλη. Η ένοπλη οργάνωση του, Ο ΕΛΑΣ, ο εθνικός λαϊκός απελευθερωτικός στρατός, υπό την αρχηγία του Θανάση Κλάρα( Άρη Βελουχιώτη) με βάση επίσημα στοιχεία τις παραμονές της απελευθέρωσης περιλάμβανε ένα σώμα στρατού με έξι συντάγματα στην Αθήνα και τον Πειραιά, μια ομάδα 4 μεραρχιών στην Μακεδονία , μια ομάδα μεραρχιών στην Ρούμελη, 1 μεραρχία στη Θεσσαλία με τέσσερα συντάγματα, μια μεραρχία στην Πελοπόννησο, 1 στην Ηπειρο με έξι συντάγματα, μια μεραρχία στην Κρήτη με τρία συντάγματα, ένα Σύνταγμα στη Μυτιλήνη και ένα στη Σάμο καθώς και μερικές ομάδες πλοιαρίων, το ηρωικό ΕΛΑΝ, συνολική δύναμη 51 χιλιάδων ανδρών και γυναικών ενώ ο εφεδρικός ΕΛΑΣ υπολογιζόταν στα 30- 50 χιλιάδες μέλη.
Από τη μια άκρη ως την άλλη της πατρίδας μας ο λαός οργανωνόταν, αντιστεκόταν , πολεμούσε τον κατακτητή πληρώνοντας ταυτόχρονα βαρύ τίμημα αίματος. Οι δυνάμεις της Εθνικής Αντίστασης στο διάστημα της Κατοχής κατάφεραν μέσα από μαζικό αλλά και ένοπλο αγώνα να προστατέψουν την σοδειά στο θεσσαλικό κάμπο, να παλέψουν αποτελεσματικά ενάντια στην πείνα, ενάντια στις εκτελέσεις, Να αποτρέψουν την πολιτική επιστράτευση με μεγαλειώδεις γενικές απεργιακές κινητοποιήσεις , να συγκρουστούν με τους κατακτητές αλλά και με τους έλληνες συνεργάτες του, τα Τάγματα Ασφαλείας και τους Χίτες, να αποτρέψουν τα σχέδια επέκτασης των Βουλγάρων φασιστών, να οργανώσουν ελεύθερες εκλογές σε όλη τη χώρα και να εκλέξουν εθνική κυβέρνηση των βουνών, όπως ονομάστηκε, την ΠΕΑΕΑ ,με έδρα τις Κορυσχάδες της Ευρυτανίας, να οργανώνουν τη λειτουργία σχολειών , θεατρικών παραστάσεων, μέχρι και Παιδαγωγικής Ακαδημίας στα ελεύθερα βουνά της Ελλάδας. Η δράση των αντιστασιακών οργανώσεων της χώρας δεν είχε περάσει βέβαια απαρατήρητη από το γενικό συμμαχικό στρατηγείο, που την θεωρούσε αναπόσπαστο κομμάτι της στρατιωτικής συμμαχικής δύναμης ενάντια σε στρατεύματα του άξονα.
Στις 25 Νοεμβρίου 1942 συντονισμένες δυνάμεις του ΕΛΑΣ , του ΕΔΕΣ και Εγγλέζων σαμποτέρς ανατινάζουν τη γέφυρα του Γοργοποτάμου διακόπτοντας έτσι την δυνατότητα προέλασης γερμανικών στρατευμάτων και του ανεφοδιασμού τους . Αυτή η πρώτη μεγάλη επιτυχία των ελλήνων ανταρτών, η σοβαρή συμβολή τους στον αγώνα των Συμμάχων ήταν και η μεγάλη απόδειξη ότι οι αντιστασιακές ομάδες δεν είχαν στο νου τους κάτι άλλο πέρα από μία ενιαία εθνική δράση. Ωστόσο οι Βρετανοί είχαν άλλα σχέδια. Ο συσχετισμός των δυνάμεων που είχε ήδη δημιουργηθεί και το μέγεθος των ενόπλων αντιστασιακών οργανώσεων στην Ελλάδα, οδήγησε το συμμαχικό στρατηγείο στο να τις εντάξει ως τακτικό στρατό στις δυνάμεις του, Ωστόσο, όπως αποδείχτηκε στην πορεία η υπαγωγή του ΕΛΑΣ και του Ε.Δ.Ε.Σ. στο στρατηγείο μέσης Ανατολής έδωσε τη δυνατότητα στους Βρετανούς να μεθοδεύσουν την διάσπαση της ενιαίας εθνικής αντίστασης με τραγικές για την Ελλάδα συνέπειες. Η στάση αυτή των Βρετανών έχει ήδη διαφανεί ολοκάθαρα όταν χτύπησαν και διέλυσαν το αντιφασιστικό ελληνικό κίνημα στη μέση Ανατολή ειδικά μετά την ηρωική παρουσία της ελληνικής ταξιαρχίας τη μάχη του Ελ Αλαμέιν. Οδήγησαν χιλιάδες έλληνες αγωνιστές που μέχρι τότε αποκαλούσαν ήρωες, σε στρατόπεδα εγκλεισμού , τα σύρματα, όπως ονομάστηκαν και στα οποία βρέθηκαν έγκλειστοι και εκατοντάδες Καλύμνιοι πρόσφυγες.
Το 1981 Πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα επιστημονικό συνέδριο για τα 40 χρόνια από την ίδρυση του ΕΑΜ. Ο προσκεκλημένος εκπρόσωπος του ΕΔΕΣ, Δημήτρης Παπαμιχαήλ καταθέτει την εξής μαρτυρία: « βεβαιώνω προσωπικά ότι ο Έντι Μάγιερς( ο Βρετανός διοικητής) πρότεινε αναδιάρθρωση στο σύνολο των ανταρτικών οργανώσεων(…) που έγινε αποδεκτή από αυτές και συνεκροτήθη το κοινό στρατηγείο ανταρτών. Με απόφαση της ολομέλειας του τον Ιούλιο του 43 έγιναν εκλογές για την ανάδειξη οργάνων αυτοδιοίκησης και λαϊκών επιτροπών εθνικού αγώνα. Με αυτό τον τρόπο ήταν φανερό ότι η επιθυμητή ένωση των ανταρτικών ομάδων θα γινόταν πραγματικότητα. Την εποχή εκείνη έλαβα εντολή να μεταφέρω στην Πελοπόννησο τις αποφάσεις αυτές πριν όμως φτάσω εκεί οι αποφάσεθς του κοινού Στρατηγείου ανταρτών ανετράπησαν από τους Άγγλους σαν ανεπιθύμητες. Ήταν φανερό ότι δεν επιθυμούσαν ενωμένη ελληνική εθνική αντίσταση για τους γνωστούς λόγους της βρετανικής πολιτικής στο χώρο μας. Ο Μάγιερς ανεκλήθη και τις αρμοδιότητες του ανέλαβε ο Γούντχαούζ»
Πράγματι, όταν στις 12 Οκτωβρίου 1944 οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ απελευθερώνουν πανηγυρικά την Αθήνα και την παραδίδουν στους Άγγλους, η πρωτεύουσα ζει μια από τις συγκλονιστικότερες στιγμές της ιστορίας της. Όμως κανείς δεν υποψιαζόταν αυτό που θα ακολουθούσε ένα μήνα αργότερα, τα Δεκεμβριανά, την αρχή του εμφυλίου πολέμου που τόσο μεθοδικά και συστηματικά οργάνωσαν οι Βρετανοί.
Αυτό είναι ένα άλλο κεφάλαιο της ιστορίας μας, όμως εκείνο που έχει σημασία είναι ότι η διεξαγωγή του εμφυλίου πολέμου κάτω από τις συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες και η ήττα του δημοκρατικού στρατού όπως μετονομάστηκε ο ΕΛΑΣ οδήγησε και την εθνική αντίσταση συνολικά στην αποσιώπηση και στον παραγκωνισμό της, στο διωγμό και στην παρανομία των μελών της. Στην απαγόρευση να αναφέρονται σ αυτήν τα σχολικά βιβλία. Οι χιλιάδες των αγωνιστών, τα νέα παιδιά, οι γυναίκες και οι άντρες που με τα όπλα στα χέρια κράτησαν άπαρτα κάστρα τα βουνά της χώρας και την απελευθέρωσαν θεωρήθηκαν ανεπιθύμητοι από την ίδια την πατρίδα που είχαν παραδώσει ελεύθερη λίγα χρόνια πριν, εξορίστηκαν και διώχτηκαν.
Ωστόσο, η εθνική αντίσταση δεν ξεχάστηκε ποτέ από το λαό, έγινε τραγούδι, έγινε σύνθημα σε ματωμένες πορείες, έγινε φοιτητική φωνή και θυσία, έγινε αντιδικτατορικός αγώνας, έγινε Πολυτεχνείο. Ήταν παρούσα, ζωντανή, σε κάθε αγώνα του λαού μας για τη Δημοκρατία και την εθνική ανεξαρτησία. Έτσι, όταν στις 18 Αυγούστου του 1982, σε μια συγκινησιακά φορτισμένη συνεδρίαση της Βουλής των Ελλήνων ψηφίστηκε η αναγνώριση της ενιαίας εθνικής αντίστασης, άνοιξε ο δρόμος για να μπορούμε να την τιμούμε ελεύθερα σήμερα και να της αποδίδουμε την ιστορική αναφορά που της αξίζει. Ότι αποτελεί ,δηλαδή, τίτλο τιμής για την πατρίδα.
Θα μου επιτρέψετε να κλείσω όχι μ ένα ένα επιπλέον ιστορικό στοιχείο αλλά με λίγους στίχους από τη Ρωμιοσύνη του μεγάλου μας ποιητή, του Γιάννη Ρίτσου.
«Ένας µαντατοφόρος φτάνει απ’ τη Mεγάλη Λαγκαδιά κάθε πρωινό στο πρόσωπό του λάµπει ο ιδρωµένος ήλιος κάτου από τη µασκάλη του κρατεί σφιχτά τη ρωµιοσύνη όπως κρατάει ο εργάτης την τραγιάσκα του µέσα στην εκκλησία. Ήρθε η ώρα, λέει. Nάµαστε έτοιµοι. Κάθε ώρα είναι η δικιά µας ώρα.»
